Wspomnienie z Ikarusem w tle

Wspomnienie z Ikarusem w tle

Czekaliśmy na niego codziennie o świcie, na przystanku przy skrzyżowaniu osiedlowej uliczki Czumy i wąskiej wówczas jeszcze ulicy Powstańców Śląskich, naprzeciwko sławnego osiedla „Przyjaźń“, które my nazywaliśmy po prostu „studenckim“. Nadjeżdżał od ulicy Górczewskiej, czasem robiąc sobie skrót przez ulicę Konarskiego. Widać było go z daleka – dziś tę oś widokową zasłania bemowski Ratusz, Wypatrywaliśmy czy jedzie „długi“ czy „krótki“. W przegubowym było luźniej, wiadomo, ale my woleliśmy ten drugi. Miał wewnątrz pewien element, którego zdobycie było naszym pierwszym celem zaraz po wejściu.

Ikarus 260 (lub „długi” 280) – bo o nim mowa, w kolorze ciemnoczerwonym, dowoził nas codziennie do szkoły nr 317 przy ul. Deotymy. Na wielkim osiedlu Jelonki Północne, gdzie się wychowałem, mieszkało mnóstwo dzieci, ale nie było szkoły. A konkretniej – były dwie, lecz w budowie. I choć nieopodal, na osiedlu Górce, funkcjonowała już szkoła, władze dzielnicy postanowiły przewozić tłumy jelonkowych dzieciaków do położonej dalej i mocno przeładowanej szkoły 317. Do tego celu zaangażowano właśnie Ikarusy. Wyglądały jak te zwykłe, rejsowe, tylko w przedniej i tylnej gablotce miały tabliczki z wymalowanym farbą napisem „szkolny“.

Ikarus 260 - "krótki"

Ikarus 260 – “krótki”

Był rok 1984. Ja, wówczas pierwszoklasista, byłem przekonany, że wszystkie dzieci na całym świecie jeżdżą do szkoły autobusem. Nie wyobrażałem sobie, że ktoś może do szkoły chodzić piechotą. A prawdopodobnie właśnie my, dziatwa z Jelonek, byliśmy jednymi z nielicznych w Warszawie, których ten zaszczyt kopnął.

Można powiedzieć, że miałem szczęście. Mój przystanek przy Czumy był pierwszy na trasie szkolnego Ikarusa. Oznaczało to, że ja i moi koledzy z podwórka mieliśmy komfort zajęcia miejsc siedzących, bo – z uwagi na wyż demograficzny i ogrom osiedla – już na trzecim przystanku ledwo dało się wejść do środka. Wykorzystywaliśmy to bezlitośnie, rozsiadając się wygodnie i z wyższością spoglądając z okien na tłoczących się kolegów przy kolejnym przystanku. Oni już musieli bić się łokciami o miejsca, a zgodnie z prawem natury, które nas wówczas obowiązywało, wygrywali najsilniejsi.

Na "moim" przystanku autobus był jeszcze pusty

Na “moim” przystanku autobus był jeszcze pusty

Następny postój Ikarus miał „przy komendzie”. Tak nazywaliśmy przystanek przy ul. Muszlowej, bo stała tam rzeczywiście komenda Milicji Obywatelskiej (o matko, jaki ja jestem stary!). Komendę tę zmieciono z powierzchni ziemi podczas poszerzania ul. Powstańców Śląskich na początku lat 90., ale nazwa funkcjonowała jeszcze przez długie lata. Dziś nawet zdarza się usłyszeć, że „wysiadam przy komendzie”.

Należy się tu wtrącenie: przystanek ten nazywaliśmy również „przy niebieskich blokach”. Dlaczego? Bo ówczesne Jelonki Północne były kolorowe – dosłownie. Wszystkie bloki wokół Muszlowej były niebieskie, i był to piękny kolor, nie taki, jaki dziś się kładzie na styropianowe ocieplenia. Budynki były pokryte mozaiką z miniaturowych ceramicznych kafelków, były one szkliste – częściowo przezroczyste, i miały kilka odcieni. Moja część osiedla miała kafelki w tonacji brązowo-piaskowej. A ta wzdłuż ul. Człuchowskiej – zielonej. Kolory te były dla nas wyznacznikiem geograficznym: na „niebieskie bloki” chodziło się tak zwyczajnie, bez pytania mamy o zgodę, na „zielone” – to już była wyprawa na cały dzień i lepiej było zapowiedzieć się w domu, że na jakiś czas znikniemy z pola widzenia. Dziś większość tych mozaik zniknęła pod styropianem i pastelową brzydką farbą. A ponieważ każdy blok ocieplił się inaczej, owo kolorowe nazewnictwo przeszło do historii. Szkoda.

Ale wróćmy do Ikarusa. Wspomniałem na wstępie, że „krótkie” autobusy miały pewną atrakcyjną dla nas cechę. Była to poprzeczna rurka, umieszczona na wysokości ok. 1 metra, po lewej stronie autobusu, przed ostatnim pojedynczym krzesłem. Było absolutnie nobilitujące usiąść na tej rurce. Kto na niej siedział – był królem pojazdu. Przy naszym wzroście nogi fruwały w powietrzu, co dodawało emocji, zwłaszcza przy hamowaniu. Kto tam siadał, wykazywał się nie tylko sprytem, ale też odwagą i sprawnością fizyczną. Było to istotne, bo my, chłopaki z Czumy, mieliśmy już wtedy swoje pierwsze sympatie, o których względy zabiegaliśmy. A wiadomo, że najfajniejsze chłopaki siadały w autobusie na wszystkim, byle nie na krzesłach.

Poręcz, która służyła nam za siedzenie

Poręcz, która służyła nam za siedzenie

Ja i mój klasowy przyjaciel Arek, mieliśmy dwie koleżanki, którym staraliśmy się imponować. Codziennie zatem wbiegaliśmy do pustego jeszcze Ikarusa i zajmowaliśmy rurkę oraz owo krzesło naprzeciw. Na rurce siadaliśmy sprawiedliwie – na zmianę – jednego dnia ja, drugiego on. Na krzesło zrzucaliśmy worki na kapcie i plecaki, i z tak zarezerwowaną miejscówką Ikarus dojeżdżał aż do 4 przystanku, przy „zielonych blokach”, gdzie wsiadały dwie nasze Asie. Byliśmy gabarytowo mali, więc dziewczyny mieściły się na jednym krześle. Co ciekawe, mimo niemiłosiernego tłoku, tej rezerwacji raczej nikt nie kwestionował – wiadomo było, że Arek i Jarek trzymają to miejsce dla swoich Aś.

Nic dziwnego zatem, że „długi”, czyli przegubowy Ikarus, nie był dla nas atrakcyjny, choć było w nim luźniej. Co prawda w nim też można było się wykazać – najtwardsi przedstawiciele płci męskiej siadali na rurkach „w przegubie” (albo „na kole”), ale one nie były już tak wygodne, jak ta pojedyncza, mała poręcz w „krótkim” autobusie. W dodatku między poręcze a gumy przegubu wpadały plecaki i worki na kapcie, krążyły też mrożące krew w żyłach opowieści, że ktoś tam kiedyś ponoć wpadł w całości i przepadł na wieki.

Jak już mówiłem, Ikarusy, które obsługiwały szkolną linię, były zwykłymi miejskimi autobusami, które jeździły też na regularnych liniach. W związku z tym miały kasowniki – te duże, czerwone, z wajchą po prawej stronie. Kasowaliśmy w nich co się dało – wycinane kartki z papieru, fragmenty naszych zeszytów, sprawdzaliśmy jak grubą składkę papieru da się skasować, zapychaliśmy je plasteliną, pamiętam też, jak kolega uparł się, że przemieli w kasowniku całe jabłko. Kierowcy tego nie znosili, i krzyczeli na nas z szoferki, bez większego zresztą skutku. Potem nauczyliśmy się otwierać kasowniki i wyciągać ze środka metalowe bolce. Był to z pewnością wandalizm, którego dziś się wstydzę. Dla usprawiedliwienia, choć marnego, dodam, że nie kierowaliśmy się wtedy bezsensowną chęcią zniszczenia, ale raczej czymś, co można było nazwać pragnieniem doświadczenia empirycznego.

Kasowniki, które dzielnie stawiały opór naszym eksperymentom

Kasowniki, które dzielnie stawiały opór naszym eksperymentom

Wspomniałem wcześniej, że ówczesna ul. Powstańców Śląskich była wąska, jednopasmowa. Tak samo wyglądała Górczewska i wszystkie inne „większe” ulice w pobliżu. Wyjątkiem była Człuchowska, dziwna ulica „z nikąd do nikąd”, czteropasmowa z pasem zieleni po środku, kończąca się w polu. Gdy Ikarus skręcał w Człuchowską, to jakby wjechał na pas startowy. Dopiero po latach dowiedziałem się, że ówczesne plany zakładały budowę metra pod tą ulicą, a przy jej krańcu – stację końcową kolejki. Dlatego ulicę tę zbudowano od razu tak szeroką, bo miały po niej – w razie czego – przejechać ciężkie maszyny, a w przypadku zagrożenia – sprzęt wojskowy. Do dziś szerokość tej ulicy jest niewspółmierna do potrzeb, stąd często jeden pas zajęty jest przez parkujące auta. A ponieważ plany się zmieniły i metro odsunęło się na północ, Jelonki zostały z szeroką Człuchowską, jak, nie przymierzając – Himilsbach z językiem angielskim.

Przy Człuchowskiej były dwa przystanki „szkolnego” – jeden na rogu, jeszcze przy „niebieskich blokach” i drugi już przy „zielonych”. Tam na przystanku czekały nasze Joasie, dla których trzymaliśmy wolne krzesło, a one, w zamian, dawały nam cukierki. Pomijając zatem warstwę uczuciową, był to też układ korzystny dla obu stron w sensie materialnym.

Potem autobus wjeżdżał w wąską (do dziś zresztą) ulicę Lazurową, za którą rozciągały się pola kapusty. Był to wyraźny „koniec Warszawy” – po prawej stronie wielkie, nowoczesne (w naszym odczuciu) osiedle, po lewej wieś z traktorami i jakimiś małymi domkami. Dziś część tych typowo rolniczych wąskich i długich działek została sprzedana deweloperom, i powstały na nich nowe osiedla.

Na każdym kolejnym przystanku (a było ich jeszcze chyba ze cztery) wsiadało mnóstwo dzieci, i dosłownie nie było gdzie szpilki włożyć. Ta ciasnota już wtedy nas zastanawiała – czemu nie mogą jechać 2-3 autobusy naraz? Dziś wiem, że to był jeden z wielu elementów świadczących o ogólnym kryzysie, w jaki zapadł kraj po stanie wojennym, kiedy właściwie nie wiadomo było co dalej, czy komuna się skończy, czy gospodarka w ogóle jeszcze ruszy. Pewnie na zajezdni nie mieli autobusów w wystarczającej liczbie, żeby zapewnić nam jako taki komfort, tabor się sypał, części do napraw nie było.

Zresztą, o komforcie nikt wtedy nie słyszał. Pamiętam, że kierowcy, którzy nas wozili, nie byli – mówiąc delikatnie – kulturalnymi i odpowiedzialnymi uczestnikami dróg publicznych. Potrafili gnać przez puste ulice tak, że na zakrętach miażdżyło nam kanapki w plecakach albo eksplodowały bidony z herbatą. Hamowali tak ostro, że mimo tłoku rozkwaszaliśmy sobie buzie o poręcze. Ruszali z otwartymi jeszcze drzwiami, albo otwierali je zanim wóz stanął (dla nas to było wyzwanie – wysiąść, jak jeszcze autobus się toczył i nie przewrócić się – to było coś!). Latem jeździli w podkoszulkach, których zapach roznosił się po pojeździe niczym poranna bryza. Darli się na nas, gdy stawaliśmy za blisko kabiny, że niby zasłaniamy widoczność. I żeby było ciekawiej – nikt nigdy na te warunki się nie skarżył. To było normalne. Ikarus uczył życia.

Kabina kierowcy, obok której nam nie wolno było stawać

Kabina kierowcy, obok której nam nie wolno było stawać

A’propos szoferki: na jej tylnej ścianie przykręcona była tabliczka znamionowa z nazwą autobusu i miejscem produkcji. Dzięki niej każdy uczniak z Jelonek wiedział, że „Hungary” to znaczy „Węgry”, choć już niekoniecznie wiedzieliśmy w jakim to języku. Ale czytaliśmy te tabliczki z nudów i znaliśmy ich treść na pamięć – ile miejsc stojących, ile siedzących (nas oczywiście wchodziło dużo więcej, niż przewidział węgierski producent). Pamiętam też, że nad wejściem do kabiny kierowcy wisiała tabliczka z napisem „Rozmawianie z kierowcą jest wzbronione”. Ta lakoniczna informacja dawała nam pierwszą bezpośrednią styczność z absurdem, który dziś znamy tak dobrze z filmów Stanisława Barei. Tabliczka, owszem, wisiała sobie, ale o ile tylko było to możliwe, kierowca dokoptowywał sobie jakiegoś kumpla (również w podkoszulku), który stał w drzwiach kabiny całą drogę (ten to dopiero zasłaniał widoczność!) i zabawiał szofera dyskusją. Patrzyliśmy na tych gadułów, potem na wiszące ostrzeżenie nad ich głowami, i myśleliśmy sobie – ale ten świat jest dziwny.

ikarus_260_tablica_znamionowa

Tabliczki na ścianie kabiny, których treść znaliśmy na pamięć

W Ikarusach w ogóle było sporo dziwnych dla nas rzeczy. Np. nad drzwiami widniał napis „Przed wysiadaniem nacisnąć guzik”. Interpretowaliśmy go – jak to dzieci – dosłownie. Znaczy się – wychodząc z pojazdu naciskaliśmy. Kierowca oczywiście się wściekał, bo tak naprawdę był to po prostu przycisk „na żądanie”, ale to dotarło do nas po jakimś czasie, razem ze świadomością, że słowo pisane wcale nie musi mieć odzwierciedlenia w stanie faktycznym. Kolejna ważna lekcja życia.

Tabliczka, której treść rozumieliśmy zbyt dosłownie

Tabliczka, której treść rozumieliśmy zbyt dosłownie

Inną rzeczą, która nas zawsze zastanawiała, było charakterystyczne wybrzuszenie tylnej szyby kabiny kierowcy. Myśleliśmy sobie – to dlatego, że pan szofer jest aż tak garbaty? W późniejszych latach dowiedziałem się, że chodziło o fotel kierowcy – tylna ściana kabiny została zrobiona zbyt blisko deski rozdzielczej i to wgłębienie dawało kierowcy szansę na odsunięcie fotela i uzyskanie dodatkowych paru centymetrów przestrzeni.

ikarus_260_kabina2

Widoczne wyburzuszenie tylnej szyby kabiny kierowcy. Zasłonka zaadoptowana z PKP 🙂

Zaraz za pętlą „Górczewska” autobus skręcał w prawo i dojeżdżał do ostatniego przystanku na szkolnej trasie, nazywanego przez nas „Białym domkiem”. Długo nie mogłem załapać skąd ta nazwa, bo w tym miejscu był już taki tłok w autobusie, że ledwo było widać świat za oknem. Ale rzeczywiście stał tam pośród bloków niewielki domek w brudno-białym kolorze. Był to jeden z ostańców po przedwojennej, ogrodniczej wsi Jelonki. Nie pamiętam, kiedy zniknął, ale dziś jest tu stacja obsługi samochodów Feuvert.

Przystanek „Biały domek” miał dla nas też pewne znaczenie – był to ostatni przystanek na trasie, ale ponieważ autobus objeżdżał osiedle naokoło, był to też przystanek położony najbliżej mojego – pierwszego. Jeśli zatem zdarzyło się, że ktoś na autobus nie zdążył, to mógł jeszcze biec przez ul. Kosshutha do „Białego domku” i tam Ikarusa dopaść. Zwykle się to udawało. Z kolei gdy z rana na przystanku nie widziałem któregoś z kolegów, to zawsze pozostawała nadzieja: „może wsiądzie jeszcze przy „Białym domku”. Jeśli tam go nie było – znaczyło, że sprawa była poważna, przeziębienie albo inne choróbsko.

Potem już autobus nie zatrzymywał się do samej szkoły, pędząc wąską Górczewską, mijając m.in. oryginalne zabudowania ogrodów Urlicha (w drewnianych domkach wciąż sprzedawano sadzonki i nasiona; jeden z nich ocalał i dziś jest w nim restauracja). Do szkoły przy Deotymy trasa była – jak dla nas – długa. Zimą Ikarus zaparowywał od naszych oddechów tak, że nic nie było widać; palcami malowaliśmy różne wzory na szybach. W ciepłe miesiące z kolei zmieniał się w saunę. Okna otwierały się, albo nie, w zależności od stanu technicznego egzemplarza. Pamiętam, że takie dziwne plastikowe zamki (blokady?) okienne nigdy nie działały tak, jak trzeba. Do szyberdachów z kolei nie sięgaliśmy, a nawet jeśli ktoś komuś podał „nóżkę” i udało się uchylić klapę, to od razu uaktywniał się kierowca, który z jakiegoś powodu tego nie akceptował i znowu na nas wrzeszczał. Na szczęście ówczesne Ikarusy miały wbudowaną naturalną wentylację, czyli po prostu mnóstwo nieszczelności – szyby w uszczelkach trzęsły się niemiłosiernie, szpary w drzwiach miały takie, że mieściła się dłoń, czasem z niewiadomych powodów wiało spod krzeseł. Dzięki temu dojeżdżaliśmy do szkoły względnie żywi, niezależnie od pory roku.

ikarus_260_okno

Wspomniany zamek okienny, którego działania nigdy nie stwierdziliśmy

Powrotna podróż „szkolnym” na Jelonki była trochę spokojniejsza. Nie biliśmy się już o krzesła, a ponieważ dużo się komunikowaliśmy werbalnie (czasy przedkomórkowe!), często wysiadało się na „następnym” przystanku, żeby dłużej pogadać z kolegą. Potem się wracało przez osiedle i zbierało opieprz od zaniepokojonych rodziców. Czasem jechaliśmy całą trasę aż do „Białego domku”, żeby sobie dłużej pogadać, po czym każdy rozchodził się w swoją część osiedla. Ikarus uczył nas komunikacji, nie tylko w rozumieniu logistycznym.

W zależności od rocznika, dzieci z Jelonek jeździły „szkolnym” przez różną liczbę lat – ja tylko przez rok. Potem oddano do użytku wielką podstawówkę nr 326 (dziś gimnazjum im. Kotarbińskiego). Szkoła była olbrzymia, klasy kończyły się nawet na literę „K”, mieliśmy trzy zmiany. I – co było największą dla mnie zmianą – chodziło się do niej piechotą, bo była zaraz za blokiem.

Szkolne Ikarusy przestały więc jeździć naszą trasą gdzieś koło roku 1985. Szybko o nich zapomnieliśmy. Wiele lat później, z końcem 2013 roku, Ikarusy zakończyły swoją służbę w Warszawie. Dziś, jako zabytkowe wozy, uświetniają imprezy dla miłośników komunikacji.

Byłem na takiej, w sobotę 11 kwietnia, z okazji 35 lat działalności Klubu Miłośników Komunikacji Miejskiej. Stał tam „krótki” Ikarus, o numerze bocznym 289. To właśnie on jest widoczny na fotografiach. Sprawdziłem – egzemplarz z 1982 roku. Gdy poczułem w środku charakterystyczny zapach skaju, przez chwilę stanęły przed oczami te wszystkie szkolne wspomnienia. Kto wie, może właśnie ten poczciwy „289” podwoził czasem mnie, szkraba, do odległej podstawówki koło wolskiego Moczydła?

Zabytkowe już Ikarusy (280, w tle 260), prezentowane z okazji 35 lat Klubu Miłośników Komunikacji Miejskiej, na terenie zajezdni Marymont, 11 kwietnia 2015

Zabytkowe już Ikarusy (280, w tle 260), prezentowane z okazji 35 lat Klubu Miłośników Komunikacji Miejskiej, na terenie zajezdni Marymont, 11 kwietnia 2015

Tekst i zdjęcia: Jarek Zuzga

Miesiąc po otwarciu 2. linii metra

Poniedziałek. Godzina 8:30. Stacja metra Wierzbno, czekam na peronie. Podjeżdża pociąg w kierunku Młocin. Ścisk jak na tureckim bazarze. Udaje mi się cudem wbić do środka. Nie mogę oddychać, z każdej strony napiera albo jakaś wielka torba z laptopem albo czyjaś noga. Pociąg rusza. Uff. Wysiadam na stacji Świętokrzyska, przechodzę do drugiej linii, a tu szok. Na peronie kilkanaście osób. Podjeżdża pociąg, dwa pierwsze wagony puste, w kolejnych niewielka garstka pasażerów. Zasiadam wygodnie i zastanawiam się skąd tak diametralna różnica.

Po otwarciu drugiej nitki w internecie zawrzało, że “paskudna”, “z czego tu się cieszyć, skoro taka opóźniona”, “kto w ogóle wymyślił te kolory”! Wszyscy mają coś do powiedzenia na ten temat. Czyżby ci esteci, którym nie przypadły do gustu kolory, wybierali nadal zatłoczone tramwaje? O wrażenia zapytaliśmy jednak tych, którzy drugą linią faktycznie jeżdżą:

Agata, mieszkanka Tarchomina:  Nie zgadzam się z określeniami, że nowa linia jest brzydka, nie wiem może ze mną jest coś nie tak, ale uważam że wejścia do metra jak i same perony są ładne i na mnie robią wrażenie. Ja mieszkam na Tarchominie a pracuję przy rondzie Daszyńskiego. Moja droga do pracy jak i do domu skróciła się o jakieś 20 min. Dla mnie to bardzo dużo.

Magda, mieszkanka Pragi: Mieszkam na Pradze Północ, a dzielnice, do których jeżdżę najczęściej to Centrum i Mokotów. Dla mnie druga linia metra to nie tylko ułatwienie, ale wręcz nowa jakość komunikacji po Warszawie. Dojazd w każde z miejsc zajmuje mi nawet połowę mniej czasu niż przedtem, nie muszę już jeździć do pracy zatłoczonym tramwajem czy stojącym w korkach autobusem. Z kilku źródeł słyszałam pewne opinie, że druga linia została zrobiona niesolidnie, że przejazd pod Wisłą nie jest bezpieczny – tego rzeczywiście się boję, szczególnie patrząc na kilka innych warszawskich inwestycji, pod którymi też ktoś się podpisał, a jednak zostały zrobione niesolidnie (np. zawalony ostatnio dach dworca wschodniego). Chciałabym mieć więc gwarancję, że jadąc metrem jestem bezpieczna. No a  jeśli chodzi o to, że w metrze jest pusto – to mi akurat nie przeszkadza.

Marcin, mieszkaniec Woli: Ja się bardzo cieszę drugą linią metra – moja dziewczyna mieszka na Pradze, więc mogę częściej do niej wpadać, nie tracąc cennego czasu w korkach czy zatłoczonych tramwajach.

Monika, mieszkanka Ursynowa: Teraz dojazd na Pragę, na którą jeżdżę kilka razy w tygodniu, to wręcz czysta przyjemność. Nie muszę przesiadać się na zatłoczonym Bankowym, który w godzinach szczytu zawsze wolę omijać szerokim łukiem. Jeśli chodzi o kolorystykę… no może to nie jest do końca moja estetyka, ale zamiast narzekać teraz po fakcie wolę cieszyć się dużymi udogodnieniami i czasem, który oszczędzam na dojazdach.

11134202_941717895860216_1213598043_n

Zając Lindta na dachu – co poszło nie tak?

Zając Lindta na dachu – co poszło nie tak?

Kilka dni temu na dachu dworca Warszawa Śródmieście postawiono zająca. To reklama firmy Lindt – producenta m.in. czekoladowych zajączków. Właściwie to żadna nowość w Warszawie, wszak w reklamach toniemy tu po uszy, i raczej tonąć będziemy jeszcze długo. Czemu w ogóle o tym piszę?

 

Rozczarowanie większe, niż zwykle

Obok nadmuchiwanych reklam od dawna przechodzę obojętnie, ale czekoladowe zajączki Lindta zawsze wzbudzały moją sympatię. No po prostu są fajne. I czekolada tej firmy też smaczna. Taka nawet jakby z wyższej półki, na prezent dobra. W ładnych opakowaniach. I nagle mi takie monstrum z plastiku wyskakuje w środku miasta. W dodatku na dachu świeżo wyremontowanego pawilonu śródmiejskiego dworca. Jednego z tych nielicznych obiektów, które śmiało można pokazywać jako dowód, że po wojnie też potrafiliśmy ładnie budować. Lekka, nowoczesna, funkcjonalna, granitowa bryła, projektu wybitnych architektów Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka. A to wszystko w dodatku po tym, jak w oparach obciachu i krytyki zniknęłą stamtąd reklama pewnych chipsów. Pomyślałem sobie – kto do jasnej cholery w tym Lindcie na to wpadł? Przecież wizerunkowo jest to strzał w stopę. Chipsy jeszcze zrozumiem, czy inny płyn do toalet. Ale te fajne (i nie najtańsze przecież) czekoladki, w kształcie sympatycznego zająca? No ludzie! Aż ciekaw jestem, czy w Szwajcarii, ojczyźnie Lindta, o tym wiedzą. Całą subtelność czekoladowego zajączka szlag trafił.

W facebookach słabo

To, jak zareagowały media społecznościowe na zająca, było do przewidzenia. Zdjęcia obiegły facebooka, pojawiły się i głosy krytyki, i klasyczne hejty. O sprawie napisał jeden z najaktywniejszych profilów walczących z wielkoformatową reklamą “Nie kupuję u szmaciarzy”, dość szybko też powstało wydarzenie “Nie kupuję czekolady Lindt. Nie zgadzam się na zaśmiecanie miasta”. Krytyczne posty pojawiły się też na oficjalnym profilu producenta zajączków. To zresztą nic nowego, od pewnego czasu marki, które decydują się na agresywną reklamę w przestrzeni Warszawy mocno obrywają na swoich profilach (boleśnie przekonał się o tym hotel MDM po tym, jak zawiesił reklamę zasłaniającą całą swoją frontową, skądinąd ładną elewację).

Niektóre z postów, które pojawiły się na oficjalnym fanpage'u Lindta

Niektóre z postów, które pojawiły się na oficjalnym fanpage’u Lindta

Reakcja producenta

Naszym rodzimym standardem jest fakt, że prowadzący oficjalne profile firm, którym się w danej chwili obrywa, w podobnych sytuacjach nie bardzo sobie radzą (swoją drogą – czy u nas nie ma szkoleń z tzw. kryzysów w socjalmediach? Czasem mam wrażenie, że to nikogo nie obchodzi). I tak też jest na fanpage’u Lindta – prośby o usunięcie zająca z dachu pozostają bez odpowiedzi, w międzyczasie forsowane są standardowe działania marketingowe (jakby nie było żadnego problemu), pojawiły się oskarżenia o usuwanie postów (co jest chyba najgorszym wyjściem w takiej sytuacji), a jedyny komentarz producenta był taki:

Zrzut ekranu 2015-03-24 o 19.15.15

 

Czemu uważam, że to słaby komentarz? Po kolei: “intencją było wywołanie pozytywnych wielkanocnych emocji”. Drodzy pracownicy marketingu – naprawdę to już nie te czasy. Już dzieci wiedzą, że intencją reklam jest maksymalne zwiększenie sprzedaży produktu. Wywoływanie emocji jest tu tylko jednym ze środków. Nie czarujcie aż tak. Dalej: “Skorzystaliśmy z ogólnie dostępnej powierzchni reklamowej” – to świadczy głównie o tym, że akcja była planowana totalnie w oderwaniu od rzeczywistości. Jak już wspomniałem, dopiero co była “afera chrupkowa”, mnóstwo mediów o tym pisało – czyli mamy uznać, że dyrektorzy kreatywni nie czytują gazet? Nie zaglądają do internetów? W ogóle wiedzą, że umieszczanie reklam takiego formatu w Warszawie jest już bombą zegarową z opóźnionym zapłonem? Są dwie opcje – albo nie wiedzą, i to chyba źle świadczy ogólnie o firmie, albo po prostu to ignorują. To też niezbyt dobrze wygląda. “Twój głos weźmiemy pod uwagę przy planowaniu kolejnych kampanii” – w domyśle:  zakończmy już dyskusję, a w przyszłości się zobaczy.

Krytyka konstruktywna

Mam tak, że krytykując coś, staram się nie być wyłącznie destruktywny. Oczywiście zdaję sobie sprawę, że daleko mi do półki, na której leży marka Lindt. Nie kończyłem marketingu, zajęcia z PR-u miałem przez rok studiów, w korporacjach pracowałem wyłącznie na stanowiskach, mówiąc mocno na wyrost, “artystycznych”. Słupków sprzedaży nie liczyłem. Mimo to pokuszę się o kilka podpowiedzi (w końcu jest wolność słowa), nie łudząc się oczywiście, że przy planowaniu kolejnych kampanii marketing Lindt weźmie je pod uwagę (sukcesem byłoby, gdyby ktoś to w ogóle przeczytał). Co zatem mógł zrobić Lindt, zamiast instalować zająca na dachu dworca?

1. Lindtowski zając ma świetny kształt. Skoro firma chciała pokazać się w przestrzeni miejskiej, mogli zrobić kilkanaście niedużych zajęcy z tworzywa typu akryl i ustawić na którymś ze skwerów. Każdy w innym kolorze, jak słynne pegazy na placu Krasińskich albo niezapomniane jelonki znad Wisły. Dzieci by się cieszyły, dorośli by mogli sobie na nich usiąść jak na ławkach, turyści robiliby zdjęcia. Nawet logo na takim zającu-ławeczce nikomu by nie przeszkadzało. Efekt byłby taki, że firma daje coś miastu, a miasto (mieszkańcy) sobie z tego korzysta. W podobnym duchu kampanię przeprowadził kiedyś IBM (niestety, nie w Polsce) – ich bilboardy reklamowe były powyginane tak, że albo tworzyły ławkę, albo daszek przed deszczem, albo podjazd dla wózków. Wyszło to świetnie, zdjęcia z tej akcji do dziś funkcjonują w internecie.

Ławeczka reklamowa z kampanii IBM

Ławeczka reklamowa z kampanii IBM

2. Zające wzbudzają pozytywne emocje, zwłaszcza wśród dzieci. A te bywają kreatywne. W słoneczny weekend dajmy dzieciom farby i kilka zajęczych makiet, i niech malują. Np. gdzieś na Trakcie Królewskim, na Starówce. A tak powstałe kolorowanki można potem wykorzystać jako element wizualny w tradycyjnej kampanii reklamowej lub na opakowaniach produktów. Odbiór takich akcji jest zawsze pozytywny, tworzy się więź z marką, a przy okazji zahacza to o CSR.

3. Lindt to czekolada, a nie nadmuchiwana figura z plastiku. Zamiast balonu, dajmy ludziom czekoladę! Niedawno Wedel robił podobną akcję (nota bene – tuż obok śródmiejskiego dworca) – wielki czekoladowy Pałac Kultury został pokrojony i rozdany warszawiakom. O akcji szeroko pisały media, w bardzo pozytywnym tonie.

4. Lindt, jak wspomniałem wcześniej, ma wizerunek marki z nieco wyższej półki. To nie jest batonik Mars – nie urażając tegoż. Dlaczego zatem nie uderzyć w trochę ambitniejszą strunę? Mamy świetnych artystów, pomysłowych animatorów. W ubiegłym roku Grolsch ustawił w kilku warszawskich parkach pianina, prawdziwe instrumenty, tylko dość odważnie pomalowane. Okazało się, że warszawiacy potrafią grać (albo przynajmniej próbują). Hipsterzy, emeryci, dzieci – każdy mógł bez ograniczeń pobawić się w muzyka. Akcja zebrała bardzo pozytywne komentarze, i choć była to też przecież tylko reklama produktu, to jednak z wyraźnym przekazem: o kulturze też pamiętamy. Zając co prawda z muzyką mniej ma wspólnego, ale np. dlaczego kilku artystów nie mogłoby stworzyć własnych interpretacji zająca? Z dowolnych materiałów, wg własnej wizji. Pamiętacie malowane krowy, które kiedyś opanowały Warszawę? Do dziś jeszcze widać je na mieście, choć akcja miała miejsce ładnych parę lat temu.

Zamiast tandentego balonu - mogła powstać seria artystycznych zajęcy. Tak jak było kiedyś z krowami.

Zamiast tandetnego balonu – mogła powstać seria artystycznych zajęcy. Tak jak było kiedyś z krowami.

5. No dobra, a jeśli naprawdę nikomu nie chce się pomyśleć nad czymś kreatywniejszym od balonu, to zostaje jeszcze jedna furtka. Mamy w Warszawie kilka ścian przeznaczonych pod murale komercyjne (m.in. przy Metrze Politechnika, czy na południowej elewacji Domu Towarowego Bracia Jabłkowscy). Ręcznie malowane reklamy, nawet w tak dużym formacie, wyglądają zdecydowanie lepiej niż reklamowe plandeki (czy balony), gdyż noszą cechy indywidualnego dzieła, i mówiąc wprost – nie są tandetne. W dodatku badania, które przeprowadził TNS w 2013 roku pokazały, że mural reklamowy jest jedną z bardziej akceptowalnych form reklamowych w mieście i ma duży wpływ na podnoszenie prestiżu reklamowanego produktu. Osobiście daję głowę, że na malowane zające nikt złego słowa by nie powiedział.

Ot, tyle pobożnych życzeń. Choć z drugiej strony wydaje mi się, że powyższe przykłady działań reklamowych specjalnie trudne ani ambitne nie są. Odrobina kreatywności i co najważniejsze – obserwacji miasta, w którym chce się funkcjonować.

Na koniec jeszcze taka uwaga: jestem przekonany, że Lindt powinien zrezygnować z dmuchanych zajęcy jak najszybciej. Takie wycofanie się pod wpływem krytyki wbrew pozorom służy wizerunkowi marki. Jakiś czas temu przyglądałem się przypadkowi reklamy firmy BEKO, która zawisła w Dolince Służewieckiej. W ogniu krytyki firma wycofała się z reklamy, przeprosiła klientów i sądząc po tym, jakie po tym pojawiły się komentarze, był to strzał w dziesiątkę. Ludzie docenili odwagę firmy (trzeba mieć charakter, żeby się przyznać do błędu), dostrzegli, że firma liczy się z ich głosem, hejty i krytyka zniknęły jak ręką odjął. Ja też zapamiętałem BEKO głównie dzięki temu, że zachowali się honorowo. Wiem, że w Dolince Służewieckiej reklamują się nadal inne marki, ale prawdę mówiąc, tych nie pamiętam.

Aktualizacja (25.04.2015): Lindt zobowiązał się do usunięcia balonu z dachu dworca w ciągu doby.

Jarek Zuzga

Warszawskie historie miłosne

Warszawskie historie miłosne

Święto zakochanych wprawdzie już za nami, ale my jeszcze przez chwilę zostajemy w tym romantycznym klimacie. Nie powinien dziwić fakt, że hasło „Zakochaj się w Warszawie” zostało wybrane jako hasło promocyjne naszego miasta, w Warszawie zakochiwali się bowiem najwięksi, nawet sam Napoleon Bonaparte…

JAN III SOBIESKI I MARYSIEŃKA

Poznali się 1655 roku. Maria Kazimiera de la Grange d’Arquien, nazywana Marysieńką, miała wówczas zaledwie około 14 lat! W tamtym czasach to był idealny wiek, aby zacząć rozglądać się za dobrym kandydatem na męża. Jej niezwykła uroda i inteligencja momentalnie podbiły serce nieco starszego hetmana koronnego Jana Sobieskiego. Jednak ani do oświadczyn ani do ślubu wówczas nie doszło. Trzy lata później Maria wyszła bowiem za mąż za innego, kierując się rozsądkiem a nie uczuciami. Nie przeszkadzało jej to jednak kontynuować namiętnego romansu z Sobieskim… Do oficjalnych zaślub dochodzi wreszcie, kiedy pierwszy mąż Marysieńki umiera. W atmosferze skandalu, w trakcie trwającej żałoby po zmarłym mężu szybko dochodzi do zawarcia nowego związku małżeńskiego – tym razem z miłości, co w tamtych czasach było dość zaskakujące. Złośliwi twierdzą, że w tak szybkim podjęciu decyzji pomogła Marii coraz bliższa perspektywa objęcia tronu Polski przez Sobieskiego. Ich małżeństwo trwało 31 lat i choć historycy wypominają królowej zachłanność na pieniądze, upodobanie do romansów podczas licznych nieobecności męża i skłonności do intryg politycznych, w jednym są zgodni – uczyniła króla Jana III najszczęśliwszym mężczyzną tamtej epoki!

Z listów Jana do Marysieńki:

„Gdybyś wiedzieć, moje serce, albo imaginować mogła, co się ze mną dzieje, i jako myślę o tobie, i że jednej nie opuszczam minuty, musiałabyś się sto razy we mnie kochać bardziej: bo gdyby tak choć trzecią część czasu darować P. Bogu, nie było [by] świętszego nade mnie człowieka.”

„Pisałaś Wć moja duszo do mnie, że pół roku już, jakośmy się pożenili, a pięć tylko niedziel mieszkaliśmy z sobą. Znać, moje serce, że Wć kreski poczynasz rachować; a dobrze by przecież mieć respekt, że to człowiek i tu na wojnie pracować musi, jeśli nie w łóżku, to na koniu. Wypłacać się jednak, choć tak jak zły dłużnik, obiecuję, bylem jako najprędzej w dobrym zdrowiu oglądał królewnę serca mego, bez której widzenia już też dalej żyć niepodobna, i lepiej nie żyć, niżeli nie zażywać, nie obłapiać, nie całować milion milionów razów to, co jest najśliczniejszego, najwdzięczniejszego i najdoskonalszego na świecie.”

IMGP0955 (Kopiowanie)

Gniazdko miłości Jana III i Marysieńki – Pałac w Wilanowie. Fot. M. Liwosz

NAPOLEON I MARIA WALEWSKA

Najważniejszy człowiek na świecie i polska szlachcianka. Romans Napoleona Bonaparte i Marii Walewskiej owiany jest wieloma tajemnicami i legendami. Do dziś trudno ustalić, jak to było z nimi naprawdę. Maria Walewska już jako 15-tka wyszła za mąż. Przez 3 lata była przykładną i kochającą małżonką. Jednak w 1807 r. los skrzyżował jej drogi z Napoleonem, który zburzył jej sielankę. Oficjalnie po raz pierwszy zobaczyli się podczas balu w warszawskim Zamku Królewskim, choć inni twierdzą, że odbyło się to w pałacu Michała Poniatowskiego w Jabłonnie. Romans trwał do 1810 r. Głośno o nim było w całej Europie – Walewską nazywano „Polską małżonką cesarza”. Owocem tej miłości był syn Aleksander Colonna Walewski. Wszystko zakończyło się, kiedy Napoleon podjął decyzję o ślubie z Marią Ludwiką. Kochankowie mieli jeszcze okazję spotkać się w 1814 r. na wyspie Elbie.

Z listów Napoleona do Marii:

„Otrzymałem dwa urocze listy Pani, uczucia, jakie wyrażają odpowiadają uczuciom, które ja żywię do Pani. Nie było dnia, w którym nie pragnąłbym tego wyrazić. Chciałbym Panią zobaczyć; od Ciebie to zależy…”.

„List Pani sprawił mi wielką radość. Jesteś Pani zawsze taka sama i nie wolno wątpić w uczucia, jakie do Ciebie żywię. A więc chciałabyś Pani znosić trudy drogi? Ujrzałbym Panią z prawdziwą radością, jaką mogłaby mi Pani sprawić. Tylko oby to nie przyniosło szkody Twojemu zdrowiu. Myślę, że wkrótce Panią zobaczę, Mario. W oczekiwaniu całuję piękne ręce Pani.”

DSC_2106

Pomnik Napoleona na Placu Powstańców Warszawy. Fot. J. Zuzga

LEOPOLD TYRMAND I BARBARA HOFF

„Zrobiłem listę dziewczyn i ty jesteś na niej numerem jeden. Jeśli połączymy firmę Hoff z firmą Tyrmand, nigdzie nie będzie takiej drugiej”. Tak Leopold Tyrmand zdobył serce Barbary Hoffman, projektantki mody i dziennikarki „Przekroju”. Po takim tekście trudno się dziwić. W Warszawie mówiło się, że to małżeństwo króla jazzu i królowej mody. Początkowo małżonkowie zamieszkali w Krakowie, ale szybko powrócili do Warszawy na ul. Dobrą. To było drugie małżeństwo powszechnie uważanego za kobieciarza Tyrmanda. Trwało zaledwie kilka lat. Para rozwiodła się, kontaktując się jedynie przez swoich prawników, ponieważ Tyrmand przebywał już wówczas na emigracji w USA.

AGNIESZKA OSIECKA I MAREK HŁASKO

„Twarz rozgrymaszonego bachora, figura cowboya, ręce Madonny. Wyższy był od naszego pokolenia o pół głowy. A ja przy nim jak mysz polna” – tak o Marku Hłasce pisała Agnieszka Osiecka, nazywana przez swojego absztyfikanta pieszczotliwie panną Czaczkes. Ich romans rozpoczął się pod koniec lat 50. ubiegłego stulecia. Marek był częstym gościem u Osieckich na Saskiej Kępie wbrew dużej niechęci ojca poetki, który najwyraźniej miał ambitniejsze plany wobec córki jedynaczki. Z uwagi na coraz większą presję ze strony ówczesnych władz Hłasko zdecydował się na wyjazd zagranicę. Przed emigracją zdążył jeszcze oświadczyć się swojej ukochanej. Wyjechał do Paryża, gdzie bezskutecznie próbował otrzymać azyl polityczny. Nie udało się. Osieckiej z kolei odmówiono wydania paszportu. Zza żelaznej kurtyny dostawała rozpaczliwe listy: „Nigdy nie myślałem, że będę Cię tak kochać…”. Zaplanowali nawet ślub przez pośrednika, ale właśnie wtedy narzeczony przestał pisać… Spotkali się dopiero w kwietniu 1968 w Los Angeles. To było ich ostatnie spotkanie. Na biurku poetki do końca życia stała jego maszyna do pisania.

IMG_0948_2

Pomnik Agnieszki Osieckiej na Saskiej Kępie. Fot. A. Zuzga

MAŁGORZATA I CZESŁAW NIEMEN

Do niego wzdychały niemal wszystkie kobiety w Polsce. Ona z kolei czarowała mężczyzn swoim pięknym uśmiechem. W latach 80. uchodzili za jedną z najpiękniejszych par w Warszawie. Poznali się jesienią 1973 roku w warszawskim Remoncie. Już ponoć wtedy coś między nimi zaiskrzyło, jednak sława piosenkarza z początku nieco onieśmieliła młodziutką modelkę. Z pozoru dzieliło ich wszystko: wiek, styl życia i charakter, jednak uczucie okazało się silniejsze. Mimo że razem osiągnęli ogromny sukces medialny, stronili od blasku fleszy i bycia w centrum uwagi. Zamiast podbijać warszawskie salony, woleli spędzać spokojne wieczory w swoim domu na warszawskim Żoliborzu. Mieli wszystko, o czym marzą młodzi ludzie – sukces, pieniądze i uznanie, choć dla nich zdaje się najważniejsze było po prostu bycie razem. Tę piękną ponadtrzydziestoletnią historię miłości przerwała brutalnie śmierć artysty w 2004 roku.

Tekst: Magda Liwosz

Do Wilanowa czy na Wilanów, czyli warszawskie dylematy językowe

Spotkamy się na placu Wilsona czy Łylsona? Mieszkamy na Wilanowie czy w Wilanowie? No i wreszcie… ile jest tych Pól Mokotowskich!? Przyglądamy się dziś warszawskim dylematom językowym.

Przyznam szczerze, że kiedy przeprowadziłam się do Warszawy ponad 5 lat temu sama często miałam pewne językowe wątpliwości. I niestety zasada „jest tak, jak mówi większość” tutaj się nie sprawdziła, bo na mieście mówi się różnie i da się słyszeć przeróżne wersje. Kto wprowadza ten zamęt? Wystarczy spojrzeć na komentarze pod artykułami dotyczącymi podobnych kwestii: jak zawsze wszystkiemu winni są przyjezdni, którzy “nie szanują tradycji”, również tych językowych! A może nie o poszanowanie tradycji tutaj chodzi tylko to, że język jako twór żywy zmienia się tak, jak zmienia się samo miasto?

 Na Wilanowie czy w Wilanowie?

Zasady z pozoru są proste: w języku polskim „w” i „do” używa się najczęściej z nazwami miejscowości, zaś „na” z nazwami dzielnic. W praktyce niestety nie jest już tak prosto. Profesor Mirosław Bańko, autorytet w dziedzinie poprawności językowej z poradni PWN, tak wyjaśnia tę kwestię w kontekście Warszawy: „Prawdą jest, że nazwy dawnych podmiejskich miejscowości, łączące się z przyimkiem w, zaczynają wchodzić w związek z przyimkiem na, gdy miejscowości te przekształcą się w dzielnice miast.[…] Zgodnie z tą tendencję za jakiś czas pewnie będziemy pisać tylko „Mam dom na Wilanowie”. Na razie jednak dominuje konstrukcja z przyimkiem w, utrwalana w książkach i materiałach dla turystów, gdzie pisze się o pałacu w Wilanowie”*. I rzeczywiście wystarczy zajrzeć na oficjalną stronę Pałacu, gdzie czytamy: Muzeum Pałacu Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie. Wygląda na to, że zdecydowanie łatwiej i szybciej przeprowadzić zmiany administracyjne niż zmienić nawyki i tradycje językowe. Na to potrzeba czasu. Wilanów nie jest jednak jedyną dzielnicą, która należy do odstępstw od ustalonych reguł. Mówi się przecież „w Rembertowie”, „w Wawrze”, „w Ursusie”, „we Włochach” i „w Wesołej”. Co ciekawe, podobnie jest ze Śródmieściem – spotykamy się przecież „w Śródmieściu”, rzadziej “na Śródmieściu”:) Często mały przyimek, a tak wiele zmienia, co najlepiej widać na przykładzie Pragi – jadę na Pragę (warszawską) czy jadę do Pragi (czeskiej)?

IMGP0965

Włochowianie nie Włosi

Jedną z ciekawszych nazw warszawskich dzielnic jest zdecydowanie nazwa Włochy, która na pierwszy rzut oka kojarzy się jednoznacznie. Nic bardziej mylnego: mieszkamy „we Włochach”, a nie Włoszech – choć może niektórzy włochowianie chętnie poszliby na taką zamianę, szczególnie na sezon zimowy;) Nazwy mieszkańców niektórych warszawskich dzielnic to zresztą też często nie taka oczywista sprawa, bo jak nazwać np. mieszkańców Wawra czy Miłosnej? Wątpliwości te rozwiewa Dorota Kostrzewa, doktorantka Instytutu Języka Polskiego na UW: “Nazwy mieszkańców np. Wawra, Miłosnej czy Wilanowa można utworzyć analogicznie do nazw włochowianin, mokotowianin i żoliborzanin. Do podstawy słowotwórczej wystarczy dodać – z uwzględnieniem alternacji – sufiks -anin/-anka, czyli: mieszkaniec/mieszkanka Wawra to wawrzanin/wawrzanka, Miłosnej – miłoszanin/miłoszanka, a Wilanowa (tak jak w przypadku Mokotowa) – wilanowianin/wilanowianka”.

Pole jest tylko jedno

Choć może dla większości to oczywista oczywistość, wyraźnie podkreślamy: Pole Mokotowskie jest tylko jedno! Przedzielone wprawdzie aleją Niepodległości – co może być powodem całego zamieszania – ale mimo to niezmiennie jedno. A nie raz słyszymy, że ktoś się spotyka „na polach mokotowskich”. W razie wątpliwości zawsze warto odnieść się do nazwy stacji metra, która nie pozostawia żadnych złudzeń. Podobnie jak pól mokotowskich nie ma w Warszawie również… ulicy WołoWskiej, choć niektórzy usilnie próbują to zmienić 😉

Łilson i Łoszington?

W opinii Rady Języka Polskiego z 2004 r. czytamy: „nazwa plac Wilsona jest tradycyjnie wymawiana z głoską [w’] (miękkie w) na początku od chwili nazwania tak tego obiektu topograficznego na warszawskim Żoliborzu w okresie międzywojennym. Wynika to z faktu, że nazwisko prezydenta Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej Thomasa Woodrowa Wilsona zostało przyswojone do polszczyzny w wymowie spolszczonej”. Jednak dziś – ponad 10 lat później – znacznie częściej można usłyszeć angielską wymowę nazwy żoliborskiego placu szczególnie wśród przedstawicieli młodszego pokolenia. Czy więc dziś możemy stanowczo powiedzieć, że tylko jedna forma jest poprawna? Dorota Kostrzewa tłumaczy: “Co do wymowy nazwy placu Wilsona dziś językoznawcy uznają oba funkcjonujące w uzusie sposoby – zarówno [plac wilsona], jak i [plac łilsona] są poprawne. Mówi się nawet – nieoficjalnie – że po tym rozróżnieniu można rozpoznać rdzennych warszawiaków od osób mieszkających w stolicy od niedawna. Ci pierwsi zgodnie z tradycją mówią [wilsona], pozostali, tak jak nakazuje wzorcowa wymowa, “łilsona”. Te dwie równoprawne wymowy dotyczą tylko tego jednego nazwiska. Każdy inny Wilson powinien być wymawiany [łilson]”. Nazwa ronda Waszyngtona – a nie Łoszingtona – z kolei nie pozostawia żadnych wątpliwości: spolszczona wersja (również w pisowni) jest już tak głęboko zakorzeniona, że nikomu nawet nie przychodzi do głowy mówić inaczej.

Wielka czy mała?

Ci bardziej dociekliwi zastanawiają się też, jak to jest z pisownią niektórych warszawskich ulic. Czemu piszemy aleja Waszyngtona małą, a Aleje Jerozolimskie wielką literą? Dorota Kostrzewa wyjaśnia: “O tym, dlaczego “aleja” w nazwie aleja Waszyngtona pisana jest małą literą, a “aleje” w Alejach Jerozolimskich, decyduje to, czy słowo “aleja” wchodzi do nazwy czy nie. “Aleja” w liczbie pojedynczej funkcjonuje jak wyraz pospolity, tak jak “ulica” czy “plac”. W przypadku “Alej Jerozolimskich” jest inaczej – oba słowa tworzą całą nazwę.”

Czy Moko jest spoko?

Nowym trendem jest też skracanie nazw dzielnic, co da się zauważyć szczególnie wśród przedstawicieli młodszego pokolenia, którzy bywają lub mieszkają „na Moko” czy „na Żoli”. Osobiście – choć też mieszkam na Moko – tej wersji używam jedynie z lekko prześmiewczą intonacją 😉

Miasto żyje, więc żyje i język miasta. A że Warszawa dynamicznym miastem jest, nie dziwi fakt, że dynamizm ten widać również w języku i nie zawsze wszystko tak łatwo wpisuje się w ustalone reguły.

* źródło: Poradnia Językowa PWN

Tekst i zdjęcie: Magda Liwosz

W obronie Bemowa – i blokowisk ogólnie

W obronie Bemowa – i blokowisk ogólnie

Ktoś ostatnio powiedział, że Bemowo to slumsy – nie wiem do końca kto, ale chyba ktoś ważny, i powiedział to w ważnym medium, bo zrobiło się głośno. Zrodziła się z tego dyskusja, że to nieładnie, że mieszkańcy Bemowa poczuli się urażeni. Na ogół staram się nie zwracać uwagi na opinie, które generalizują i wrzucają bez większej refleksji wszystko do jednego worka, ale że sam się wychowałem na Bemowie, to zacząłem zastanawiać się, czy coś faktycznie może być na rzeczy. Bo w końcu jak coś w radiach i telewizjach mówią, to przecież mądre musi być.

Okolice bemowskiego Amfiteatru

Okolice bemowskiego Amfiteatru. Każde duże osiedle ma swoją “górkę”, która jest głównym punktem zabaw zimowych (i letnich też)

Dla jasności – slums (slams) wg Słownika Języka Polskiego, to dzielnica biedoty w wielkim mieście. Zadałem sobie pytanie: czy w ogóle w Warszawie są dzielnice nędzy? Prawdę mówiąc nie nazwałbym tak żadnej dzielnicy, ani osiedla. Owszem, śródmiejskie apartamentowce mają zapewne bogatszych lokatorów, niż bloki przy Ostrobramskiej, ale to nie jest tak, że tam mieszka biedota. Żyję w tym mieście już 38 rok, chodzę po blokowiskach w różnych dzielnicach, widzę, jakie tam np. parkują samochody. No dobrze, są pewnie relatywnie (statystycznie) gorsze, niż w Miasteczku Wilanów, ale nazywać to nędzą? Co więcej – jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że w nowych, tzw. luksusowych osiedlach mieszkańcy na ogół są mocno okredytowani, to nie zdziwiłbym się, gdyby ktoś mi powiedział, że mieszkańcy blokowisk-“slumsów” średnio więcej wydają na codzienną konsupcję, bo dużo rzadziej mają zaciągnięty kredyt we frankach na 35 lat.

Dochodzi do tego jeszcze jeden fakt – większość warszawiaków mieszka w blokach. Nic w tym dziwnego, bo budowane przez dziesięciolecia osiedla są ogromne i nieprędko (jeśli w ogóle kiedykolwiek) staną się marginesem stołecznej mieszkaniówki. Gdyby zatem mieszkała tam tylko biedota (przypominam definicję – slums to dzielnica biedoty), bylibyśmy – ogólnie – ubogim miastem. A tak nie jest, przynajmniej nie na tle Polski. Nie odnotowano też u nas zjawiska (przynajmniej nie na masową skalę) ucieczki mieszkańców z bloków do lepszych lokalizacji. Po przełomie 89 roku, po burzliwych latach 90. blokowiska okrzepły. Okazało się, że wcale nie grozi im zawalenie, że postoją jeszcze i 100 lat. Okazało się, że mogą być zadbane, czyste – owszem piękne nie są i nie będą, ale wystarczy, że są dobrze utrzymane. Mieszkają w nich kolejne już pokolenia warszawiaków, ludzi, którzy z tym miastem są związani na dobre i złe, a wśród nich są potomkowie budowniczych miasta, robotników fabryk, inteligencji, artystów – wszystkich właściwie klas społecznych. I dlatego właśnie na takim Bemowie częściej czuję, że jestem wśród “miejscowych”, niż na nowych osiedlach, gdzie większość lokatorów to przyjezdni. Nie mówię, że nowe osiedla są gorsze z tego powodu (bo jak wiedzą ci, którzy mnie znają, brzydzę się tym podziałem na lepszych i gorszych warszawiaków, jak często mówi się o “lokalsach” i przyjezdnych), ale chcę pokazać, że nazwanie bemowian biedakami jest nie tylko krzywdzące, ile po prostu zupełnie nietrafione. Jeśli mam być szczery, prawdziwą biedę widuję znacznie częściej w przedwojennych kamienicach Śródmieścia, niż na blokowiskach.

Pokolenia warszawiaków wychowały się na takich osiedlach. Na zdjęciu jeziorka na Wawrzyszewie.

Pokolenia warszawiaków wychowały się na takich osiedlach. Na zdjęciu jeziorka na Wawrzyszewie.

Na pewno przemawia przeze mnie sentyment, który mam, i do Bemowa, i do blokowiska jako takiego. W końcu wychowałem się na takim. Znam ich wady i zalety. Owszem – ogrom osiedli, zwłaszcza tych z wielkiej płyty, budowanych w późniejszych latach peerelu, potrafi przytłaczać. Owszem – paradoksalnie pomimo wielkich przestrzeni między blokami, trudno tu zaparkować samochód – zapchane są wszystkie możliwe uliczki, auta stoją pod klatkami schodowymi – problemu tego nie przewidzieli projektanci osiedli, bo przecież to były czasy, gdy na 100 mieszkań przypadało pewnie ze 30 pojazdów, i to nie były bynajmniej olbrzymie SUVy, jak dziś.  Oczywiście, że – delikatnie mówiąc – spieprzono rewitalizację bloków, obklejąjąc je styropianem pokrytym szpachlą w majtkowych kolorach. Prawda – nie zna życia ten, kto choć raz nie wiercił dziury w ścianie w bloku z wielkiej płyty. Nie ma co udawać, że i z bezpieczeństwem jest gorzej, niż na osiedlach nowych, chronionych, zamkniętych (choć dość często słyszę, że jest to tylko iluzja, bo w zamkniętych osiedlach występuje zjawisko zmniejszonej czujności mieszkańców, co ułatwia pracę złodziejom, a kamery i ochrona jeszcze ten efekt potęgują). Wreszcie – owszem, wiem, że mieszkania w blokowiskach, nawet te duże (bo przecież nasze bloki mają i zawsze miały mieszkania także 4 i 5-pokojowe), są nieustawne, mają często dziwne proporcje (małe kuchnie, wielkie przedpokoje), że nawet dysponując odpowiednimi środkami ciężko je przebudować na designerski apartament.

Ale to na blokowiskach do dziś są Podwórka, i celowo to piszę przez duże “P”. Tam się spędzało dzieciństwo, i widzę, że tak jest i dziś. Przed blokami zawsze są wielkie place, trawniki, wydeptane boiska, place zabaw i niekończące się asfaltowe alejki, po których pędziło się na złamanie karku pierwszym, komunijnym rowerem. Tam dzieciaki bawiły się (i bawią nadal!) całe dnie, i wcale nie pod okiem czujnych rodziców. To właśnie blokowiska uczyły życia, tam się odbywały pierwsze wyprawy, najpierw za blok, potem za górkę (każde osiedle miało swoją górkę), potem na ulicę. To na Bemowie właśnie można do dziś usłyszeć ogłuszające “mamo, zrzuć picie!” albo “Stasiek obiad!”. Nie ma tu płotów, które nagle odcinają jedne dzieciaki od drugich. Blisko jest do szkoły, do przedszkola, są wszystkie możliwe sklepy, bazary. Jest gdzie usiąść, są ławeczki, są siłownie plenerowe, stoliki do ping-ponga, do gry w szachy, i emeryci i dzieciaki mają co robić. Domy kultury też przetrwały i dziś oferują mnóstwo, czasem nawet bezpłatnych zajęć, mają dofinansowania z Ratusza czy tam z Unii, wszystko jedno, ważne, że można dziecko zapisać na zajęcia muzyczne czy sportowe. Komunikacyjnie też nie jest źle – do przystanku blisko, jeżdżą tramwaje, autobusy, infrastruktura przecież budowana tu jest od dziesięcioleci.  Ursynowska “sypialnia” od lat korzysta z dobrodziejstw metra, od jakiegoś czasu też Wawrzyszew, a bemowskie “slumsy” będą przecież następne. Na osiedlach zadbano o zieleń, powstały skwery, parki, a Bemowo zafundowało sobie nawet amfiteatr ze sztucznym strumykiem i wcale ambitnym programem.

Na blokowiskach zawsze blisko do sklepu. Jelonki Północne

Na blokowiskach zawsze blisko do sklepu. Jelonki Północne

To właśnie blokowiska wyrobiły w nas – warszawiakach – nawyk wzajemnego pomagania sobie we wszystkim. Za komuny, gdy wszystkiego brakowało, pożyczało się od sąsiada cukier na szklanki. Sam tak chodziłem pożyczyć korkociąg (gdy ojciec nie mógł się uporać z korkiem jakiejś nieszczęsnej, zdobytej cudem butelki importowanego, węgierskiego wina), a rzeczony sąsiad, człowiek charakterny i warszawiak od pokoleń, wprawnym ruchem zakladał buty, brał wspomniane narzędzie, kieliszek i mówił mi “to ja sam przyniosę”. To wspólnie z sąsiadami podpisywało się listy protestacyjne do administracji, że winda nie działa, że coś cieknie, że tynk się sypie (“co pan chce, nowe jest, to się sypie” – mówił w komedii Stefana Barei obywatel Dąbczak, grany przez fantastycznego aktora Jerzego Dobrowolskiego). W blokach mieszkało się wtedy na dobre i złe, a jak coś złego się działo, to się mieszkańcy potrafili solidarnie zorganizować i problem rozwiązać. Efekt tej – nieco przymusowej – integracji czuć do dziś. Na nowych osiedlach właściwie tego nie ma, i uwierzcie mi – nie mówię tego o tak, tylko na podstawie własnych, codziennych obserwacji.

"Osiedle Młodych" przy Grenadierów na Pradze Południe. W takich domach mieszkali i mieszkają przedstawiciele wszystkich klas społecznych

“Osiedle Młodych” przy Grenadierów na Pradze Południe. W takich domach mieszkali i mieszkają przedstawiciele wszystkich klas społecznych

I chyba właśnie z tych wszystkich powodów, które – przyznaję, trochę nieobiektywnie tu wymieniłem – okazało się (na szczęście!), że nasze blokowiska złapały drugi oddech, i całkiem dobrze sobie radzą. I w blokach nadal mieszka mnóstwo ludzi, którzy zapewne spokojnie mogliby wejść w kredyt na dwa pokoje z garażem w osiedlu o nazwie villa-plaza-cośtam, ale tego nie robią, bo nie mają takiej potrzeby. To właśnie – jak sądzę – jest charakterystyczne dla mieszkańców miast europejskich, że nie chodzi o mieszkanie w luksusach, tylko o mieszkanie w mieście. Tu, gdzie jest wszystko co potrzeba w zasięgu ręki – sklep, szkoła, kawiarnia, teatr. A mieszkać można w wynajmowanym M2 w bloku, bo przecież i tak jest to tylko jeden z wielu elementów naszego życia. I tak właśnie jest na naszych blokowiskach.

Nie obrażajmy zatem blokowisk, czy bemowskich, czy innych. To w nich tkwi potencjał i energia tego miasta, to w nich żyją ludzie, którzy to miasto tworzą.

Tekst i zdjęcia: Jarek Zuzga